Biologisch-Dynamische landbouw

Anticiperen op de toekomst door Jan Diek van Mansvelt

In het landschap kun je als consument de biologisch dynamische bedrijven vaak herkennen aan de mens- en natuurvriendelijke uitstraling: vorm en kleurrijke erven, diverse gewassen en veesoorten. Zo hebben de buiten grazende BD-koeien hun soorteigen horens nog op, en kunnen de varkens en kippen naar hartelust wroeten en scharrelen. Vaak zijn er ook gevarieerde hagen of bosjes rond velden en akkers. Vogels van het open veld en de struikgewassen voelen zich er thuis, evenals een veelheid aan vlinders, bijen en andere insecten die de plagen van landbouw, tuinbouw en fruitteelt binnen de perken houden. Door de aandacht voor een natuurlijke bodemvruchtbaarheid, met strorijke dierlijke mest en tuinbouwcompost, is de ziektedruk in bodem, gewas en vee verhoudingsgewijs gering.

Biologische en biologisch-dynamische landbouw hebben met elkaar gemeen dat zij op een gezonde manier met bodem, gewas en vee omgaan. Het gebruik van kunstmest wordt daarmee overbodig. Als er toch nog ziekten optreden dan worden natuurlijke middelen gebruikt. In de winkel herken je als consument de producten van de biologisch dynamische bedrijven aan het Demeter-merk. Ze zijn aantrekkelijk vanwege hun goede eigen smaak. Daarin spelen raskeuze en de streek waarin ze geteeld zijn een rol (grond, water, klimaat). Soms duurt het even voor de consument het verschil met een ‘gangbaar’ product proeft. Door het eten van typische BD-producten neemt het smaakbewustzijn namelijk toe. Je proeft dan ineens dat de ‘gewone’ kost van ‘vroeger’ minder smaakt dan de Demeter-producten die je nu eet. Die smaakverbetering kan al op gang gekomen zijn via het gebruik van producten uit de biologische landbouw (EKO-keurmerk).

Kern van de BD

Kern van de biologisch dynamische landbouw is het volle bewustzijn van de waarde van een vruchtbare aarde in ons unieke zonnestelsel, als basis voor onze lichamelijke, sociale en culturele ontwikkeling. “Laat je opvolger een vruchtbaarder bodem na dan je van je voorganger geërfd hebt” is deel van een diepgewortelde boerenethiek, waaraan in de BD alle mogelijke recht wordt gedaan. Deze verantwoordelijkheid nemen boeren en consumenten in gelijke mate. Voor een vruchtbare bodem is vruchtwisseling essentieel: ‘nemende’ gewassen zoals aardappel, biet en aardpeer worden afgewisseld met ‘gevende’ gewassen: stikstofbinders als klaverrijke graslanden, bonen en erwten. Granen balanceren daar tussenin.

Door een goede mestbehandeling in de veehouderij (composteren) worden vezelrijke plantenresten, zoals stro, aan meststikstof gebonden. In de zogenaamde ‘koppelbedrijven’ ruilt de akkerbouwer zijn veevoer voor de mest van de (melk)vee houdende koppelpartner. Ook in de groenten- en fruitteelt zijn zulke nieuwe soorten gemengd bedrijf ontwikkeld, waarbij geiten, schapen en pluimvee een rol spelen in de mestproductie. Naast de interacties bínnen het bedrijf als ecosysteem, heeft het bedrijf ook interacties met zijn omgeving. Die omgeving heeft een horizontale dimensie. Denk hierbij aan de buurt, de streek en het landschap rondom het bedrijf.

Anderzijds is er de verticale dimensie, waarin de bodemsoort en grondwaterstand van groot belang zijn. Verder kun je ook aan effecten vanuit omgeving van de aarde denken: zon, maan, planeten en hun loop door de dierenriem; een veelheid aan geo-kosmische ritmes met hun periodieke effecten en interacties. Die krijgen ook in de wetenschap steeds meer aandacht. Voor wie oog en oor heeft voor de bovenzintuiglijke waarnemingen krijgt de landbouw er wezenlijke dimensies bij. Daarbij kun je denken aan de z.g. BD-preparaten die uit kruiden en dierorganen gemaakt worden. Maar ook aan de omgang met wezenlijke aspecten van de elementen. Het zijn allemaal thema’s waaraan in de biologisch-dynamische landbouw, praktisch en waar mogelijk wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan.

Zo ontwikkelt elk bedrijf een heel eigen structuur en werkwijze, met zijn eigen vee en landschap, een uniek karakter. Elk bedrijf is een levend sociaal en ecologisch organisme, met een specifieke geur, kleur en smaak, met een eigen cultuur: een eigen identiteit. En elk trekt daarmee zijn eigen klantenkring, variërend van inkopers voor de productverwerking (brood, zuivel, vlees etc). tot vershandelsketens als Odin, Eosta en Udea.

De familieboer

Door middel van wekelijkse groentepakketten, eventueel uit te breiden tot pakketten met zuivel en vlees kan de consument medeverantwoordelijkheid tonen voor een verantwoorde voedselproductie. Dat geldt des te sterker naarmate het contact met de individuele teler toeneemt: dus bij een pakket dat je direct van de boer of tuinder koopt. Dat wordt dan ‘de boer van de familie’. Binnen het zogenaamde Pergola-concept gaat dat dan nog verder: daar betaal je een jaar vooruit voor een af te spreken percentage van de oogst. Zo ben je dan bijvoorbeeld medeondernemer van je groenteleverancier. In goed overleg kan je dan ook vaak in ‘natura’ betalen: een dag of middag meewerken op het bedrijf. Zorglandbouw Naast mens- en milieuvriendelijke produceren van lekker en gezond voedsel doen BD-bedrijven nog veel meer.

Ze hebben bijvoorbeeld ‘zorglandbouw’ ontwikkeld: bedrijven waar mensen met een geestelijke stoornis, psychisch gestresste volwassenen, drop-out jeugd en/of criminelen zinvol werken en daardoor beter worden. Het blijkt namelijk keer op keer dat werken aan een gezonde aarde, in een gezond landschap, met de wisselingen van seizoenen, een diepgaande zelfherkenning teweegbrengt. Zo komen mensen weer met beide voeten op de grond: in de tastbare werkelijkheid van voedselproductie en landschapsbeheer als basisvoorwaarde voor het bestaan. Zeg maar ‘gronding’, of ‘her-aarding’. In de voetsporen van de BD De biologisch-dynamische landbouw (BD) is in de vorige eeuw ontstaan en heeft in de laatste decennia inspirerend gewerkt op consumenten en boeren. Van argwanend bekeken pioniers zijn de BD-boeren uitgegroeid tot een bescheiden maar betekenisvolle landbouwsector. Achtereenvolgens zijn de biologische beweging, de Slow Food-beweging en de Aquarius Alliance in hun voetsporen gevolgd, elk met hun heel eigen karakter. De biologische landbouw (EKO) concentreert zich op de duurzame ecosysteemkant van de landbouw.

De spirituele kanten van mens, bedrijf en natuur staan daar minder hoog op de agenda dan in de BD. Een rationele ecologie, gesteund vanuit de landbouwwetenschappen, staat hierin voorop, naast internationale samenwerking voor de erkenning en bijstelling van het EKO-merk in de Europese Unie. Eko en BD vormen samen in Platform Biologica een politiek actieve koepelorganisatie. Met campagnes als ‘Adopteer een boer, koe, kip of fruitboom’ roepen zij consumenten op met de boeren mee te leven en hen te ondersteunen in hun werk. Ondertussen drukken ook nieuwkomers op de biologische markt hun eigen accent op de verdere ontwikkeling. De Italiaanse Slow Food-beweging is een nieuweling op dit gebied. Zij heeft ook in ons land een groeiende, enthousiaste aanhang. In deze beweging staat de unieke kwaliteit van originele producten uit bepaald seizoen centraal. Het genieten van hetgeen met liefde is geteeld en toebereid krijgt veel aandacht.

De nog jonge Aquarius Alliance is de jongste loot aan de eco-stam. Deze beweging wil vooral de geestelijke dimensies van het landbouwbedrijf in de bedrijfsvoering betrekken. Waarnemend en sturend werken met aura’s, elektromagnetische velden en andere subtiele energieën vormen het speerpunt, met ook hier het zoeken naar de passende sociaal economische vormen. Zo bezien lijkt het alsof de voortrekkersrol van de BD-beweging overbodig is geworden. Niets is minder waar. De BD-beweging is voor veel boeren en tuinders, veehouders en fruittelers, koks en consumenten nog steeds hun voorbeeld en inspiratiebron.

De kennis, ervaring en resultaten van de biologisch dynamische landbouw, in bijna 100 jaar opgebouwd, stimuleert bewuste boeren en consumenten tot ver over onze grenzen om op een natuurlijke wijze het beste uit de grond, de natuur en de mensen te halen. Een goed voorbeeld daarvan is het Sekem-project in de Egyptische Nijl-delta. Jan Diek van Mansvelt, dr.sc. voormalig bijzonder hoogleraar biologische landbouw in Wageningen, zelfstandig adviseur op het gebied van duurzaam gezonde landbouw, voeding en landschap.

Voor meer informatie:

Over BD:

www.demeter-bd.nl

De BD-vereniging geeft een tweemaandelijks tijdschrift uit, Dynamisch Perspectief, goed leesbaar en zeer informatief voor de consument. Via de website kunt u zich hierop abonneren.